Tác nhân gây bệnh cúm

Tác nhân gây ra bệnh cúm là vi rút cúm (Influenza virus), một thành viên của họ Orthomyxoviridae. Đây là một loại vi rút RNA có khả năng biến đổi không ngừng, là nguyên nhân gây ra các vụ dịch cúm mùa hàng năm và các đại dịch cúm toàn cầu trong lịch sử.

Hiểu rõ về cấu trúc và đặc tính của vi rút là chìa khóa để hiểu tại sao cúm lại nguy hiểm và tại sao chúng ta cần các biện pháp phòng ngừa cập nhật liên tục.

---

1. Cấu trúc của vi rút cúm

Vi rút cúm có hình dạng gần giống hình cầu, với cấu trúc có thể chia thành hai phần chính: lớp vỏ bên ngoài và lõi vật liệu di truyền bên trong.

Cấu trúc bên ngoài: “Chìa khóa” xâm nhập và thoát khỏi tế bào
Lớp vỏ bên ngoài của vi rút có hai loại protein gai (kháng nguyên) vô cùng quan trọng, quyết định khả năng gây bệnh của vi rút:

• Hemagglutinin (HA): Có khoảng 18 loại H khác nhau (H1, H2, H3…). Protein HA đóng vai trò như một “chìa khóa”, giúp vi rút bám vào các thụ thể trên bề mặt tế bào đường hô hấp và xâm nhập vào bên trong. Đây là kháng nguyên chính mà hệ miễn dịch nhận diện để tạo ra kháng thể bảo vệ.

• Neuraminidase (NA): Có khoảng 11 loại N khác nhau (N1, N2…). Protein NA hoạt động như một “chiếc kéo”, giúp các hạt vi rút mới được tạo ra trong tế bào có thể cắt đứt liên kết và thoát ra ngoài để tiếp tục lây nhiễm cho tế bào khác.

Cấu trúc bên trong: Bộ máy di truyền
Bên trong lớp vỏ là vật liệu di truyền của vi rút, bao gồm 8 đoạn RNA riêng biệt. Mỗi đoạn RNA chứa thông tin mã hóa cho một hoặc nhiều protein cần thiết cho quá trình nhân lên và gây bệnh.
Ví dụ:

• Đoạn RNA số 4 mã hóa cho protein HA.

• Đoạn RNA số 6 mã hóa cho protein NA.

---

2. Phân loại vi rút cúm

Vi rút cúm được chia thành 4 típ chính: A, B, C và D, trong đó chỉ có típ A và B có ý nghĩa lâm sàng quan trọng đối với con người.

• Vi rút cúm A:

• Gây bệnh ở: Người và nhiều loài động vật (chim hoang dã, gia cầm, lợn, ngựa, hải cẩu…).

• Mức độ: Có khả năng gây ra cả dịch bệnh theo mùa và các đại dịch toàn cầu.

• Phân loại: Chia thành nhiều phân nhóm (subtype) dựa trên sự kết hợp của HA và NA.
  → Ví dụ: A(H1N1), A(H3N2) là hai phân nhóm cúm A đang lưu hành phổ biến.

• Vi rút cúm B:

• Gây bệnh ở: Chủ yếu ở người.

• Mức độ: Chỉ gây ra dịch bệnh theo mùa, không gây đại dịch.

• Phân loại: Không chia thành phân nhóm, nhưng tiến hóa thành hai dòng chính cùng lưu hành: B/Yamagata và B/Victoria.

• Vi rút cúm C và D:

• Cúm C: Gây bệnh nhẹ, không điển hình và không gây dịch.

• Cúm D: Ảnh hưởng chủ yếu đến gia súc, chưa ghi nhận gây bệnh ở người.

---

3. Sự biến đổi kháng nguyên – “Sự thông minh” của vi rút cúm

Đặc điểm nổi bật nhất của vi rút cúm là khả năng thay đổi liên tục cấu trúc kháng nguyên bề mặt (HA và NA), giúp chúng “lẩn trốn” hệ miễn dịch.

Trôi dạt kháng nguyên (Antigenic Drift)

• Cơ chế: Thay đổi nhỏ, liên tục, xảy ra do lỗi sao chép ngẫu nhiên trong bộ gen.

• Hậu quả: Tích lũy dần theo thời gian, làm chủng mới khác biệt với chủng cũ.
  → Hệ miễn dịch của người đã nhiễm hoặc tiêm vắc-xin cũ có thể không nhận diện được chủng mới.
  → Đây là lý do phải tiêm vắc xin cúm hàng năm.
  → Hiện tượng xảy ra ở cả cúm A và B.

Dịch chuyển kháng nguyên (Antigenic Shift)

• Cơ chế: Thay đổi lớn, đột ngột trong cấu trúc HA và/hoặc NA.
  → Xảy ra khi có sự tái tổ hợp giữa các vi rút cúm khác nhau (ví dụ: cúm gia cầm và cúm người) trong vật chủ trung gian như lợn.

• Hậu quả:

  • Tạo ra chủng cúm A hoàn toàn mới, con người chưa có miễn dịch.

  • Có khả năng lây lan nhanh chóng và gây đại dịch toàn cầu.

  • Chỉ xảy ra ở vi rút cúm A.

---

So sánh hai hình thức biến đổi kháng nguyên

---

Tài liệu tham khảo

1. Quyết định số 1840/QĐ-BYT của Bộ Y tế Việt Nam (03/06/2025). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị cúm mùa.

2. TS.BS. Nguyễn Thị Thủy Ngân – Chẩn đoán và điều trị bệnh cúm mùa.

3. Patel M. M., et al. (2023). Inactivated and Recombinant Influenza Vaccines. In Plotkin’s Vaccines (8th ed.).

4. World Health Organization (May 2022). Vaccines against influenza: WHO position paper.

5. PGS.TS. Phạm Quang Thái. Những câu hỏi thường gặp về tiêm phòng cúm.