Cúm D và vi rút corona HuPn-2018 từ chó: cảnh báo mối nguy từ các vi rút hô hấp mới nổi

Vi rút cúm D (Influenza D virus – IDV)

IDV thuộc chi Deltainfluenzavirus, họ Orthomyxoviridae, được phát hiện lần đầu ở lợn có biểu hiện bệnh hô hấp (2011), hiện đã được phát hiện ở nhiều loài vật nuôi và động vật hoang dã, bao gồm: lạc đà, hươu, hươu cao cổ, kangaroo, lạc đà không bướu, linh dương đầu bò, và gần đây là gia cầm. Giống như vi rút cúm A, B và C, IDV là vi rút RNA có vỏ bọc với bộ gen phân đoạn có thể thay đổi thông qua tái tổ hợp và đột biến. Với khả năng tái tổ hợp và tiến hóa nhanh chóng, IDV có nhiều cơ hội để trở thành mối đe dọa cho con người.

IDV là một trong những vấn đề bệnh tật lớn nhất ở gia súc, hội chứng bệnh hô hấp ở bò, ước tính gây thiệt hại cho ngành công nghiệp gia súc Hoa Kỳ hơn 1 tỷ đô la mỗi năm. Mặc dù cho đến nay người ta chưa phân lập được IDV sống ở người, nhưng một nghiên cứu năm 2016 đã phát hiện kháng thể trung hòa của IDV ở công nhân chăn nuôi gia súc ở Florida, Hoa Kỳ với tỷ lệ > 97%. Kết quả nghiên cứu khác vào năm 2023 trên công nhân chăn nuôi bò sữa ở Colorado, Hoa Kỳ phát hiện 67% đối tượng có bằng chứng phân tử về IDV trong dịch rửa mũi trong khoảng thời gian 5 ngày.

Hình 1. Minh họa sơ đồ phạm vi vật chủ của IDV. Nhiễm trùng tự nhiên dựa trên việc phát hiện RNA bộ gen virus, phân lập vi rút hoặc sự hiện diện của kháng thể IDV ở động vật nuôi, động vật hoang dã, động vật bị giam cầm và con người. Nhiễm trùng biểu hiện lâm sàng đã được quan sát ở động vật thí nghiệm, bao gồm chồn, chuột lang và chuột, đã tiếp xúc với IDV trong phòng thí nghiệm.

Gần đây, một nhóm nghiên cứu ở Trung Quốc cho thấy IDV đang gây ra các bệnh nhiễm trùng cận lâm sàng ở người, trong đó 73% trong số 612 người tham gia nghiên cứu (97% trong số những người có triệu chứng hô hấp) ở đông bắc Trung Quốc có bằng chứng huyết thanh về nhiễm IDV. Họ đã ghi nhận sự lây truyền vi rút qua không khí trong quần thể chồn, sự nhân lên của vi rút trong các tế bào biểu mô người nguyên phát, nhiễm vi rút ở chuột và chó trên thực nghiệm, và kết luận rằng IDV đã có khả năng lây truyền từ người sang người và các chủng IDV đã tiềm ẩn nguy cơ gây ra đại dịch. Sự nhân lên và lây truyền IDV ở chồn – một mô hình thực nghiệm thay thế cho con người trong các nghiên cứu về cúm, và sự nhân lên hiệu quả trong các tế bào biểu mô đường hô hấp của con người được quan sát trong nghiên cứu này và một nghiên cứu khác đã cung cấp bằng chứng mạnh mẽ về việc rằng virus sẽ thích nghi và tiến hóa để phát triển hiệu quả và lây lan từ người sang người.

Vi rút Corona HuPn-2018 từ chó (CCoV-HuPn-2018)

Năm 2021, tác giả có công bố kết quả nghiên cứu về việc phân lập được một loại alphacoronavirus tái tổ hợp nguồn gốc từ chó – mèo mới (CCoV-HuPn-2018) từ mẫu dịch ngoáy mũi họng của bệnh nhi viêm phổi nhập viện ở bang Sarawak, Malaysia. Vi rút có độ tương đồng khoảng 97% nucleotide ở hầu hết các gen cấu trúc với vi rút corona chó II, nhưng chứa các đoạn vật liệu di truyền có nguồn gốc từ vi rút corona mèo phân nhóm vi rút corona chó IIb, cho thấy sự tái tổ hợp phức tạp.

Ngoài ra, các alphacoronavirus nguồn gốc động vật tương tự đã được phát hiện ở những người mắc bệnh đường hô hấp ở Bangkok, Thái Lan và ở bang Arkansas, Hoa Kỳ. Gần đây, tác giả đã phát hiện CCoV-HuPN-2018 trong số 18 trên 200 bệnh nhân viêm phổi nhập viện tại Hà Nội, Việt Nam, điều này chứng tỏ vi rút phân bố địa lý tương đối rộng và tỷ lệ mắc biến động cao. Đáng lưu ý là vi rút này có thể bị bỏ sót hoàn toàn bởi các xét nghiệm chẩn đoán hô hấp thường quy.

Hình 2. Vị trí phát hiện vi rút corona ở chó HuPn-2018 hoặc vi rút tương tự ở người mắc bệnh đường hô hấp

Hiện chưa có xét nghiệm phân tử hay huyết thanh học chính thức nào được phê chuẩn cho cả IDV và CCoV-HuPn-2018, do đó hiểu biết dịch tễ và biểu hiện lâm sàng còn hạn chế. Mặc dù vậy, những bằng chứng tìm được cho thấy chúng là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Việc phát triển kỹ thuật xét nghiệm chẩn đoán, tăng cường giám sát, đánh giá định kỳ đối với các vi rút đường hô hấp mới là cần thiết. Cần có các nghiên cứu dịch tễ học sâu hơn để đánh giá mức độ cần thiết phát triển vắc xin cho người đối với cả IDV và CCoV-HuPN-2018.

(Phạm Thị Cẩm Hà, lược dịch theo https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/32/1/25-1764_article)

1. Tài liệu, tệp đính kèm (*): dạng file đính kèm hay các phụ lục dạng tệp tin văn bản (word, excel, pdf… có dung lượng dưới 2Mb), ảnh (dạng jpg, jpeg, gif.. có dung lượng dưới 200Kb), videoclip (có dung lượng dưới 2MB)… có liên quan với tập tin chi tiết.

Date: 04 February 2026

Source: Gray GC, Vlasova AN, Lednicky JA, Nguyen-Tien T, Shittu I, Li F. Emerging Respiratory Virus Threats from Influenza D and Canine Coronavirus HuPn-2018. Emerg Infect Dis. 2026;32(1):1-6. https://doi.org/10.3201/eid3201.251764

https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/32/1/25-1764_article