0243.821.2563 
hoiyhocduphongvn@gmail.com 
Xem vị trí
Năm ngoái đã tiêm vắc xin cúm, vì sao năm nay vẫn cần tiêm? Có phải cứ mỗi năm vắc xin lại phải “đổi công thức”? Đằng sau những câu hỏi quen thuộc ấy là cả một hệ thống giám sát vi rút cúm trên toàn thế giới và hai lý do quan trọng: vi rút cúm thường xuyên biến đổi, còn khả năng bảo vệ sau tiêm có thể giảm dần theo thời gian.
Vì sao thành phần vắc xin cúm phải được xem xét thường xuyên?
Vi rút cúm không đứng yên. Trong quá trình lưu hành, chúng có thể xuất hiện những thay đổi nhỏ về di truyền, đôi khi làm thay đổi các đặc điểm trên bề mặt mà hệ miễn dịch dùng để nhận diện. Vì vậy, kháng thể hình thành từ lần tiêm trước có thể nhận diện một số vi rút đang lưu hành kém hiệu quả hơn. Đây là một trong những lý do cần thường xuyên đánh giá lại thành phần vắc xin. [3, 4]
Tuy nhiên, không phải cứ phát hiện một biến đổi di truyền là phải thay chủng vắc xin. Điều quan trọng là biến đổi đó có ảnh hưởng thực sự đến khả năng nhận diện của kháng thể hay không, vi rút ấy đang lưu hành rộng đến mức nào và vắc xin hiện có còn bảo vệ tốt đến đâu. [2–4]
WHO lựa chọn các chủng vi rút bằng cách nào?
Trong suốt năm, các phòng xét nghiệm thuộc Hệ thống Giám sát và Ứng phó cúm toàn cầu (GISRS) của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thu thập, phân tích các mẫu vi rút từ người mắc cúm. Kết quả từ nhiều quốc gia giúp các nhà khoa học biết loại vi rút nào đang lưu hành, mức độ lây lan ra sao và chúng đã thay đổi như thế nào. [1, 2]
Các chuyên gia không chỉ đọc “mã di truyền” của vi rút. Họ còn kiểm tra xem kháng thể có nhận diện được những vi rút mới xuất hiện hay không, đối chiếu với dữ liệu dịch tễ, hiệu quả bảo vệ của vắc xin trước đó và khả năng sản xuất vắc xin. Từ nhiều nguồn bằng chứng, WHO đưa ra khuyến cáo về các vi rút đại diện nên có trong thành phần vắc xin của mùa tiếp theo. [2–4]
Có thể hình dung công việc này phần nào giống dự báo thời tiết: càng có nhiều số liệu từ các điểm quan trắc, dự báo càng có cơ sở. Nhưng lựa chọn hôm nay vẫn phải dựa trên những gì đã biết, chứ không thể đoán chính xác mọi biến đổi của vi rút trong nhiều tháng tới.
Vì sao WHO có hai đợt khuyến cáo trong một năm?
WHO thường công bố khuyến cáo vào tháng 2 cho mùa cúm sắp tới ở bán cầu Bắc và vào tháng 9 cho mùa cúm sắp tới ở bán cầu Nam. Lịch này tạo khoảng thời gian cần thiết để các nhà sản xuất chuẩn bị vắc xin, kiểm định chất lượng và đưa sản phẩm đến cơ sở tiêm chủng trước giai đoạn cúm tăng mạnh tại các khu vực có mùa cúm rõ rệt. [1, 2]
Cần hiểu rõ: WHO đưa ra khuyến cáo khoa học về thành phần vắc xin, chứ không trực tiếp cấp phép từng sản phẩm tại Việt Nam. Cơ quan quản lý có thẩm quyền của mỗi quốc gia quyết định việc cấp phép và sử dụng vắc xin phù hợp. Và việc xem xét lại mỗi năm không có nghĩa tất cả các thành phần đều nhất thiết phải thay đổi. [1, 2]
Đã chọn kỹ như vậy, vì sao người tiêm vẫn có thể mắc cúm?
Từ thời điểm WHO đưa ra khuyến cáo đến khi vắc xin được sử dụng là một khoảng thời gian dài. Trong thời gian ấy, vi rút cúm vẫn tiếp tục lưu hành và biến đổi. Đôi khi vi rút gây bệnh thực tế không hoàn toàn giống những vi rút được dự kiến trước đó. Với một số phương pháp sản xuất, những thay đổi trong quá trình nuôi cấy vi rút cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ tương đồng. [4, 5]
Bên cạnh đó, hiệu quả bảo vệ còn tùy thuộc độ tuổi, tình trạng sức khỏe, đáp ứng miễn dịch của từng người và đặc điểm vi rút lưu hành. Vắc xin cúm không thể ngăn mọi trường hợp mắc bệnh, nhưng vẫn có thể giúp giảm nguy cơ mắc cúm và những hậu quả nặng do bệnh gây ra. Vì vậy, việc vẫn mắc cúm sau tiêm không đồng nghĩa với việc tiêm chủng “không có tác dụng”. [5, 6]
Nếu năm nay thành phần vắc xin không đổi, có cần tiêm lại không?
Câu trả lời là vẫn cần tiêm theo khuyến cáo. Lý do không chỉ nằm ở sự thay đổi của vi rút. Miễn dịch hình thành sau tiêm có thể giảm dần theo thời gian; do đó, việc tiêm hằng năm giúp duy trì khả năng bảo vệ. Ngay cả khi một hoặc nhiều thành phần của vắc xin được giữ nguyên, điều đó không có nghĩa mũi tiêm từ năm trước sẽ bảo vệ đầy đủ cho năm tiếp theo. [5, 7]
Người dân Việt Nam nên lưu ý điều gì?
Ở các nước ôn đới, cúm thường gia tăng rõ vào mùa lạnh. Nhưng tại Việt Nam, vi rút cúm có thể lưu hành ở nhiều thời điểm trong năm và các đợt tăng hoạt động không phải năm nào cũng xuất hiện đúng một tháng cố định. Vì thế, không nên máy móc lấy lịch tiêm của châu Âu hay Bắc Mỹ làm lịch chung cho Việt Nam. [8, 9]
Đối với người dân, điều quan trọng không phải là tự tìm tên từng chủng vi rút để chọn vắc xin, mà là sử dụng vắc xin được phép lưu hành, phù hợp với lứa tuổi và tình trạng sức khỏe, đồng thời tiêm theo hướng dẫn chuyên môn. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền và gia đình có trẻ nhỏ nên chủ động trao đổi với nhân viên y tế để lựa chọn thời điểm tiêm phù hợp, không đợi đến khi có nhiều người xung quanh mắc cúm mới bắt đầu tìm hiểu về tiêm phòng. [7, 8]
Tài liệu tham khảo
1. World Health Organization. Global Influenza Programme – Vaccine composition recommendations. Xem nguồn
2. Centers for Disease Control and Prevention. Selecting Viruses for the Seasonal Influenza Vaccine. Cập nhật 01/09/2026. Xem nguồn
3. Centers for Disease Control and Prevention. Influenza Virus Genome Sequencing and Genetic Characterization. Xem nguồn
4. Centers for Disease Control and Prevention. Antigenic Characterization. Xem nguồn
5. Centers for Disease Control and Prevention. Key Facts About Seasonal Flu Vaccine. Cập nhật 01/09/2026. Xem nguồn
6. Centers for Disease Control and Prevention. Factors Influencing Flu Vaccine Effectiveness. Xem nguồn
7. World Health Organization. WHO issues updated influenza vaccines position paper. 01/06/2022. Xem nguồn
8. World Health Organization. Vaccines in tropics and subtropics – Vaccination timing. Xem nguồn
9. Servadio JL và cộng sự. Repeatability and timing of tropical influenza epidemics. PLoS Comput Biol. 2023;19:e1011317. Xem nguồn